کیفر و پاداش اخروی

مقدمه

در تفکر اسلامی، حیات آدمیان منحصر در زندگی اين جهان نیست، بلکه جهان دیگری بعد از مرگ، در کار است، که انسان حیات خود را دوباره در آن، آغاز می‏کند. از نعمت های آن بهره مند می‏شود و یا مبتلا به نقمت‏های آن می‏گردد.

در بینش اسلام، بهره مندی از نعمت ها به عنوان پاداش، در جهان دیگر، در گرو اعتقاد و ایمان به خدا، معاد، انبیاء الهی و انجام کارهای شایسته و کردار پسندیده، در این جهان است. همان طوری که مبتلا شدن به نقمت ها به عنوان کیفر الهی در آن جهان، ناشی از انکار خدا، روز رستاخیز، تکذیب انبیا و ارتکاب اعمال زشت و ناپسند، در این جهان است.

پرسش که، مطرح می‏شود، ابن است که، پاداش و کیفر الهی به عنوان جزای اعمال، چگونه است؟ آیا همانند پاداش ها وکیفرهای این جهان، قراردادی است؟ یا مخلوق روح و نفس انسان است، و یا تجسم اعمال و نیات انسان است؟

در پاسخ پرسش فوق، دانشمندان اسلامی عقاید گوناگون دارند، که به طور کلی می توان آن ها را تحت عنوان سه نظریه گنجاند.

1-گروهی از آنان معتقدند که جزای اعمال، همانند پاداش و کیفرهای این جهان قراردادی است. خداوند بزرگ برای هر عملی، کیفر و پاداش خاصی معین نموده است. از این نظریه، به نظریه اجر و مزد و کیفرهای مقرراتی تعبیر شده است.

2- دسته‏ی دیگر معتقدند که؛ تمام کیفرها و پاداش ها، مخلوق نفس و روح انسانی است. بدین معنی که اعمال نیک و بد در این جهان در اثر تکرار در روح انسان، ملکات خوب و بد، ایجاد می نماید و این ملکات جزء ذات او می گردد و هر یک از این ملکات، به صورت مناسب در آخرت تجسم می یابد.

3- دسته ی سوم معتقدند که؛ نعمت ها ونقمت ها در روز رستاخیز و جهان آخرت، تجسم اعمال انسان در این جهان است. بدین معنی که؛ هر کرداری، خوب یا بد، یک صورت دنیوی دارد که ما آن را مشاهده می‏نماییم و یک صورت اخروی، که در دل عمل نهفته است. روز رستاخیز پس از تحولاتی که در آن رخ می دهد، با مشکل مناسب روز رستاخیز تجسم یافته و جلوه می کند. باعث آرامش صاحب عمل، یا آزار او می گردد.

پیش از شروع توضیح و تبین نظریه های سه گانه، در باب پاداش ها و کیفرهای الهی در جهان آخرت، مناسب است مراد از تجسم اعمال روشن گردد.

1- تعریف تجسم اعمال:

براي تجسم اعمال، تعاريف گوناگون بیان شده است اما اجمالا می توان گفت که: «تجسم اعمال، عبارت از به شکل در آمدن افعال و کردار انسان، در جهان آخرت است».

به عبارت روشنتر؛ پاداش و کیفرها، نعمت ها و نقمت ها، فرح و سرور، و درد شکنجه در روز رستاخیز، همان صورت واقعی اعمال، اخلاق و نیات دنیوی انسان است که در حیات اخروی، خود را به شکل متناسب با آن جهان، نشان می دهند.

2- تبین نظریه های سه گانه:

برای رسیدن به نظریه قابل پذیرش، مناسب است که هریک از نظریه های فوق را بررسی و تبیین نماییم.

الف ـ نظریه اجر و مزد

همان طوری که بیان شد، طبق این نظریه، خداوند تعالی برای هر عملی، کیفر و پاداش معین نموده است، منشا این نظریه، سخنی از فلاسفه، در باب جوهر و عرض است که می گویند: آنچه در خارج وجود مستقل دارد، جوهر است اما عرض وجود و تحققش در خارج، وابسته و نیازمند به موضوع است.

با توجه به این مطلب، برخی از دانشمندان، تجسم اعمال را، محال دانسته و نظریه اجر و مزد و قراردادی بودن پاداش ها و کیفرهای الهی را ارائه کرده اند و می گویند: اعمال و رفتار صادر از انسان، چه مشروع باشد وچه غیر مشروع، از قبیل اعراض و قائم به وجود انسانند، و با تغییر حالت از بین رفته و نابود می‏شوند. پس چگونه ممکن است در جهان دیگر خود همان اعمال تجسم یابند. مثلا کسی که در پیشگاه خداوند تعالی رکوع می کند، آنچه که وجود مستقل در خارج دارد، جسم شخص عابد است اما کیفیت رکوع و کمیت آن، امر عرضی و قائم به جسم شخص عابد است. پس به محض تغییر حالت رکوع کننده، رکوع از بین رفته و نابود می شود. یا مثلا کسی که یک عمل نامشروع مانند سرقت را مرتکب می شود. آنچه که در خارج وجود دارد، دست و انگشتان دست و آلت سرقت است. اما آن وضعیت و کیفیتی در حال سرقت، امر عرضی است که با تغییر حالت سارق از بین می‏رود.

علامه مجلسی در باب کیفرها و پاداش های الهی در جهان آخرت، تجسم اعمال را غیر ممکن دانسته، و می گوید: این سخن که انقلاب جوهر به عرض و عرض به جوهر را، در این جهان محال، و در عالم آخرت ممکن بدانیم، قریب از سفسطه است. برای اینکه، دنیا و آخرت مثل هم اند. تخلل مردن و سپس زنده شدن ، نمی تواند موجب تفاوت بین دو جهان دنیا و آخرت گردد، تا ما در این جهان، انقلاب عرض به جوهر و بالعکس را، محال، اما در سرای دیگر ممکن بدانیم.

در توجیه آیات و روایات که، در تجسم اعمال ظهور دارند. می‏گوید: آیات و روایات، صریح در تجسم اعمال نیستند، زیرا ممکن است که خداوند در قیامت، به جای هر عملی که در دنیا تحقق یافته است، در آخرت مثل آن را بیافریند و یا اینکه آن صورت آفریده شده جزا و پاداش آن عمل باشد.[1]

فخرالدین رازی می‏گوید:

«اعلم ان العمل لا یبقی و لا یمکن وجدانه یوم القیامه فلابد له من التاویل، و هو من وجهین: الاول، انه یجد صحائف الاعمال...والثانی انه یجد جزاء الاعمال. و قوله تعالی: محضرا یتحمل ان یکون المراد ان تلک الصحائف تکون محضره یوم القیامه و یتحمل ان یکون المعنی: ان جزاء العمل یکون محضرا».[2]

شاید به نظر فخرالدین رازی نیز، چون اعمال صادر از انسان، عرض است لذا قابلیت بقاء را ندارد تا در آخرت، به صورت جسم درآید و جوهر گردد. بر این اساس گفته است: مراد از وجدان عمل در آیه «یوم تجد کل نفس ما عملت» یا فقن نامه عمل یا جزا و پاداش آن است.

به نظر طرفداران نظریه اجر و مزدکیفر و پاداش الهی، چون اعتقاد به تجسم اعمال مستلزم تبدیل عرض به جوهر است و به دیگر سخن انقلاب ماهیت است. در نتیجه تجسم اعمال در جهان آخرت محال است. مراد از حضور اعمال در روز رستاخیز، جزا و پاداش می‏باشد.

نقد

الف- اگر مراد از جزا و پاداش کیفرهای مقرراتی باشد. اولین ایرادش این است که در کیفر های مقرراتی تناسب بین جرم و مجازات برای تحقق عدالت، شرط است درحالی که در مجازات ها و کیفرهای اخروی تناسب میان جرم و کیفر وجود ندارد. مثلاً قران کیفر قتل نفس را جاوید ماندن در جهنم می داند ... آیا این تناسب نبودن بین جرم و مجازات مخالفت عدل الهی نیست؟

[1] - مجلسی ، محمد باقر، بحار الانوار، ج 7 ، ص 229.

[2] - رازی ، فخر الدین ، التفسیر الکبیر، ج 3، ص 193.

ب ـ اعمال فقهی و حقوقی انسان، از سنخ اعتباریات است. وجود عینی ندارند تا در محدوده ی بحث های بود و نبود حکمت قرار گیرد و به جوهر و به عرض متصف شود، و چون از سنخ اعتباری باید و نباید است. هرگز تحت مقالات ده گانه مندرج نیست. تا ایراد انقلاب ماهیت پیش آید، گر چه امور اعتباری و عناوین معتبر در اخلاق ، فقه و حقوق محفوف به دو امر تکوینی و حقیقی است. از یک سو تکیه گاه حقیقی دارند که از آنجا نشات می گیرند و از طرف دیگر، آثار حقیقی دارند که در روح انسان عامل و متصف و متخلق پدید می آیند و درروز رستاخیز که ظرف ظهر همه حقایق است تبلور می‏یابد.[1]

ج ـ اینکه مرحوم علامه مجلسی فرمودند: دنیا و آخرت مثل هم اند و تفاوت بین آن ها وجود ندارد سخن تام نیست. زیرا از آیات قرآن و روایات معصومین استنباط می گردد که از نظر قوانین حاکم بر دو جهان، تفاوت های اساسی میان آن دو وجود دارد و هر کدام نظام خاص خود را دارند.

تفاوت های دنیا و آخرت

1ـ تولد تدریجی و دفعی: در این جهان، انسان ها به تدریج در طول قرن ها و عصر ها متولد می شوند در حالی که در روز رستاخیز و جهان دیگر، زنده شدن مردم دفعی است. خلق اولین و آخرین یک جا محقق می شود.

2ـ ثبات و تغییر:در این جهان، انسان دوران کودکی، نوجوانی، جوانی و پیری دارد و در نتیجه می میرد، اما در جهان آخرت، کودکی و پیری برای انسان مطرح نیست. به دیگر سخن این جهان، گذرگاه است.«الدنیا دار ممر لا دار مقر»[2] اما جهان آخرت خانه ثبات و قرار است.

3ـ در این جهان زمین جماد است. از اعمالی که مردم، روی آن مرتکب می شوند، سخن نمی‏گوید ولی در روز رستاخیز و جهان آخرت به سخن می آید و کارهای مشروع و غیر مشروع را که مردم در روی آن در این جهان مرتکب شده اند آشکار می‏کند.

4ـ در این جهان از تمام اعضای بدن، تنها زبان سخن می‏گوید، اما در جهان آخرت تمام اعضاء بدن سخن می‏گویند، علیه انسان شهادت دهند.

5ـ پنهان بودن رازها و آشکار بودن آن ها: در این جهان رازهای باطنی افراد پنهانند و از نیات و افکار یک دیگر آگاهی ندارند، اما در جهان آخرت، اندیشه، افکار و نیات هر فرد آشکار، و برای دیگران مشهود است.

6ـ عمل و کار، نتیجه و محصول: این جهان، خانه عمل کردن، کشت نمودن و تخم پاشیدن است. اما آخرت خانه بهره برداری است.[3]

امیر مومنان علی «ع» می‏فرماید: «وان الیوم عمل و الاحساب، و غدا حساب و الاعمل» امروز هنگام عمل است نه حساب رسی، و فردا (آخرت) روز حساب رسی است نه عمل.[4]

باتوجه به این تفاوت هایی که؛ بین دو جهان دنیا و آخرت وجود دارد. نمی‏توان گفت: قوانین و نظام حاکم بر این جهان، در سرای آخرت نیز جاری است و چون در این دنیا تبدیل جوهر به عرض و بالعکس، محال است؛ در جهان دیگر نیز ممکن نباشد.

دـ علاوه بر اشکال های ذکر شده، این نظریه خلاف ظاهر آیات و روایات است در تقدیر گرفتن کلمه جزاء یا صحیفه و یا مثل قرینه و دلیل می‏خواهد، و دلیل بر آن وجود ندارد.

نتیجه این که؛ نظریه قراردادی و مقرراتی کیفرها و پاداش الهی در جهان آخرت قابل قبول نیست.

ب ـ نظریه تجسم ملکات

طرفداران این نظریه می گویند؛ پاداش ها و کیفر های الهی، در روز رستاخیز، تجسم ملکات است، بدین معنی که در اثر تکرار اعمال نیک و بد در این جهان، در نفس و روح انسان ملکة پدید آمده، جزء ذات و خمیره‏ی وی انسان شده، و در جهان آخرت، این ملکات به صورت متناسب با آن عالم تجسم می‏یابد.

صدر المتالهین می‏گوید: هر گاه، صفتی در اثر تکرار عمل، در نفس انسان، غلبه پیدا کرد و به ملکه تبدیل شد. و در قیامت با آن صفت محشور گردید. آثار آن صفت و ملکه نفسانی، به طور قهری بروز خواهد کرد و به شکل متناسب، و به گونه ای که با شرایط نظام اخروی هماهنگ باشد. مجسم خواهد شد. مثلا؛ غضب و خشم هر چند، مربوط به روح و بعد ملکوتی انسان است اما آثار آن، در بدن عنصری نمایان است، و صورت شخص غاضب سرخ می گرد. بر این اساس، جای شگفت نیست که همین صفت در سرای دیگر، به صورت آتش تجسم یاد و فرد متصف را، بسوزاند. و از همین جا، می توان سایر صفات ناپسند و نیز ملکات حمیده را مورد مطالعه قرار داد و نحوه‏ی تجسم اخروی آن ها را تصویر نمود.[5]

در کلام دیگر، بر این مطلب که منشا عذاب و ثواب اخروی، ملکات نفسانیه است و آن ها تجسم می یابد نه نفس عمل و گفتار، دو دلیل آورده و می‏گوید:

یک، چون عمل و گفتار صادر از انسان، زوال پذیرند و قابلیت بقا ندارند؛ نمی توانند منشا ثواب وعقاب باشند در غیر این صورت بقا معلول، با زوال علت مقتضی، ارزم می‏آید، و این امر غیر ممکن است.

دو، اگر عمل و گفتار منشا پاداش و کیفر باشد، لازمه اش این است، که، فعل جسمانی که در زمان متناهی واقع می شود، منشا کیفر و پاداش گردد که در زمان غیر متناهی محقق می شود و چنین جزایی به ویژه در جانب کیفر، شایسته حکیم نیست.

بعد می‏گوید: خلود اهل جنت در بهشت، و اهل آتش، در آتش جهنم، به واسطه‏ی ثبات(صفات) در نیات، و رسوخ در ملکات است. غیر این، وجه ندارد. آیات و روایات را حمل بر همین معنی می‏نماید. [6]

قبل از ملا صدرا، فیثاغورث، این نظریه را داده و از جمله کسانی که، این اندیشه را پذیرفته اند غزالی، محی الدین عربی، بیضاوی، محمد عبدهو طنطاوی می‏باشند. [7]

ارزیابی و نقد

نظریه تجسم ملکات، درباره پاداش و کیفرهای الهی در روز رستاخیز و جهان دیگر نیز ناتمام است. زیرا:

1- بر خلاف آیات و روایات است که ظهور در تجسم خود اعمال دارند. قرینه نیز وجود ندارد تا آن ها را بر خلاف ظاهر، حمل نماییم.

2- اینکه استدلال کردند، که عمل و گفتار نمی توانند منشا ثواب و عقاب باشند، زیرا زوال پذیرند. تمام نیست. برای اینکه اعمال و گفتارصادر ازما، دو صورت و وجهه دارد؛ صورت ملکی، که در این جهان، به صورت سخن یا اعمال دیگر، ظاهر می شود و از بین می رود. صورت ملکوتی، که هرگز نابود نمی شود. با این صورت در جهان دیگر تجسم می‏یابد.

3- اینکه فرمودند: لازمه‏ی قول به تجسم اعمال، این است که؛ فعل جسمانی که در زمان متناهی واقع می شود منشا کیفر و پاداش گردد که در زمان غیر متناهی محقق می‏گردد، و این شایسته ی خداوند حکیم نیست. این برداشت شاید ناشی از تصور رابطه‏ی قرار دادی بودن میان عمل در این جهان و کیفر و پاداش در جهان آخرت باشد در حالی که این تصور صحیح نیست؛ زیرا قول به تجسم اعمال می‏گوید: رابطه عینیت و اتحاد بین عمل و کیفر و پاداش وجود دارد.

[1] با تلخیص ، آیت الله جوادی آملی ، عبد الله ، تفسیر موضوعی ، ج5 ، ص92.

[2] - نهج البلاغه ، حکمت 133.

[3] - با اقتباس از؛ فلسفی، محمد تقی، معاد از نظر جسم و روح ، ج2 ، ص131 – و استاد مطهری، مرتضی، عدل الهی، ص25.

[4] - نهج البلاغه ، حکمت42.

[5] - با تصرف، به نقل آبت الله سبحانی، جعفر، منشور جاوید، ج9، ص419، ملا صدرا، مبدا و معاد، ص344.

[6] صدرالدین محمد ابراهیم شیرازی، الحکمة المتعالیه فی الا سفار العقلیه الاربعة، ج9، ص293

[7] - رضوی، محمد امین، تجسم عمل یا تبدیل ماده به نیرو، ص177.