مناظره، در وجوب خمس

       غلام حسین رضايي

به گستره‌ي زندگي بشر گفتگو در مسائل مختلف زندگي، اعتقادي و سياسي همراه و همگام با معيارهاي حاكم بر هر زمان رائج بوده است. در پاره‌ي از زمان بين اديان و مكاتب مختلف الهي و مادي و در برخي موارد بين پيروان يك دين و يا مذهب نسبت به مسائل و مفاهيم و مواضع مختلف جدل و مناظره وجود داشته است.

يكي از مسائل كه در گذشته مورد اختلاف آراء بين فقهاي اسلامي از نظر فقهي بوده، و امروزه توسط بعضي از انديشمندان سودجو به غرض ايجاد تشكيك و شبهه در اذهان عمومي طرح و نسبت داده مي‌شود، مسأله‌ي وجوب خمس بر منافع كسب و مطلق فائده است.

ما اين مسأله را در ذيل دو سوال كلي مطرح و به برسي آنها مي پردازيم:

1ـ آيا دليلي بر وجوب خمس بر منافع كسب داريم يا خير؟

2ـ بعد از ثبوت دليل، آيا وجوب خمس بواسطه اخبار تحليل ساقط نشده است؟

   برسي سؤال اول:

فقهاي اماميه خمس بر منافع كسب و مطلق فائده را واجب دانسته و از مسلمات مذهب مي‌دانند. صاحب جواهر در اين زمينه مي‌گويد: « و هو الذي استقر عليه المذهب و العمل في زماننا هذا »[1]

بنابراين اصل وجوب خمس از نظر اماميه اجماعي است و كسي در آن مخالفت نكرده و براي نمونه به دو قول اشاره مي‌شود:

1ـ صاحب جواهر مي‌گويد: « الخامس مما يحب فيه الخمس ما يفضل عن مؤنته السنة علي الاقتصادله و لعياله من ارباح  التجارات و الصناعات و الذراعات بلاخلاف معتد به»[2]

پنجم از چيزهايي كه خمس در آن واجب است در آمد زياده بر مصرف ساليانه او و خانواده اش از منافع تجارت، صنعت و زراعت مي باشد ومخالف قابل اعتناءدر اين مساله نديدم.

1ـ آیت الله خوئي مي‌گويد: « الظاهر تسالم الاصحاب و اتفاقهم قديما و حديثا علي الوجوب اذلم ينسب الخلاف الا الي ابن جنيد و ابن ابي عقيل » [3]

ظاهر اتفاق و اجماع فقهاي اماميه از قدما و متاخرين بر وجوب خمس بر منافع كسب است، زيرا جزابن جنيد و ابن عقيل بر كسي ديگري نسبت مخالفت داده نشده است. علي فرض مخالفت اين دو، مخالفت آنان به اجماع فقهاء ضرر وارد نمي‌كند، زيرا اين دو نفرمخالفت صريح با اجماع و تسالم فقهاء اماميه ندارند.

 دليل بر وجوب:

فقهاي اماميه بعد از نقل اجماع كه اجماع مدركي و غير تعبدي است؛ اغلب دلیل مستقل تداشته به كتاب و سنت بر وجوب خمس به ارباح مكاسب استدلال نموده اند:

الف ـ كتاب:

قوله تعالي« و اعلمو انها غنتمم من شي فان لله خمسه و للرسول و لذي القربي و اليتمي والمساكين و ابن السبيل » [4]

بدانيد هر گونه غنيمتي كه بدست آوريد خمس آن براي خدا، و براي پيامبر و براي نزديكان و يتيمان و مسكينان و واماندگان در راه است.

مفاد آيه از دو جهت مورد ارزيابي قرار مي‌گيرد:

1 ـ مفهوم لغوي كلمه‌ي « غنمتم »اين واژه در آيه از ماده « غنم » است. بر اين اساس مفهوم آيه عام و شامل تمام غنيمت ها چه غنايم جنگي و چه غنائم و فائده هاي ديگر چون منافع كسب، كنز ومعدن و… مي‌شود. براي اثبات اين مطلب از كتب معروف لغوي مدد مي‌گيريم:

1ـ لسان العرب: « الغٌنم الفوذ بالشي من غير مشقة » [5]

غنم عبارت ازدست رسي به چيزي بدون زحمت است، و غنم به معني فيئ نيز آمده و فيئي؛ يعني آنچه بدون مشقت و زحمت به دست مي‌آيد، مانند آنچه كه با مصالحه، جزيه و... از كفار گرفته مي‌شود.

2- اقرب الموارد: غنم و مشتقات آن به مطلق آنچه بغير زحمت بدست آمده، بدون آنكه مبادله‌ي چيزي به چيز ديگري در ميان باشد، استعمال شده و هيچگونه قيدي به غنيمت جنگي نشده است. [6]

3- فرهنگ نوين: غنم به معناي غنيمت، تاراج غارت، سود، فائد، بهره آمده است.[7]

4- مجمع البحرين: در تفسير آيه « واعلموا انما غنمتم » مي‌گويد: غنيمت در لغت هر فائده‌ي بدست آمده را گويند، چه از غنائم جنگي يا منافع تجارت ، صنعت و زراعت يا هر فائده‌ي ديگر. [8]

5ـ قرطبي در تفسير خود مي‌گويد:

غنيمت در لغت چيزي است كه شخصي و يا گروهي با تلاش و كوشش به آن مي رسند.

 اين مفسر بزرگ اهل سنت ادامه ميدهد كه از نظر مفهوم و معناي لغوي هيچ ترديدي وجود ندارد كه كلمه غنم، به مطلق سود و فائده استعمال مي‌شود و هيچگونه تخصيص بردار نيست. لكن اتفاق و اجماع فقهاي اهل سنت بر اين است كه اين آيه مخصوص عنائم جنگي است. [9]

6ـ فخر رازي در تفسير كبير مي‌گويد:

 غنم در لغت دست رسي به چيزي است مطلقا. اطلاق و شمول اين جمله واضع است كه هيچ قيدي به غنائم جنگي يا موارد ديگر نشده است، با آنكه علماء عامه خمس بر منافع كسب را واجب نمي دانند، ولي شمول و وسعت معني لغوي آن را منكر نيستند.

غنيمت در روايات

علي (ع) مي فرمايد: « فوالله ما كنزت من دنياكم تبرا ولا ادخرت من غنا ئمها و فرا و لا اعددت لبالي ئوبي طهرا» [10]

يعني قسم بخدا من از دنياي شما طلا و نقره‌اي نيند وخته و از غنيمت و منافع آن ذخيره نكرده ام و بر دو لباس كهنه ام، لباسي نيفزوده ام.

عن رسول الله (ص): «الصوم في الشتا غنيمة العبادة انما سماه غنيمة لما فيه من الاجر و الثواب.» [11]

پيامبر اسلام فرمود: روزه گرفتن در سردي زمستان غنيمت است. يعني در آن پاداش و ثواب زياد نهفته است، چون در راه انجام فرمان خدا مشقت بيشتري را تحمل مي‌نمايد.

پس از مجموع كتب معتبر لغوي تفسيري و... به اين نتيجه رسيديم كه موضوع له و استعمال كلمه غنم و مشقات آن شامل تمامي منافع و فوائد گرديده ومختص به غنائم جنگي نيست.

كيفيت استد لال:

فقهاي عا مه فرموده اند شأن نزول آيه مباركه جنگ بدر است. لذا آيه مخصوص به غنائم جنگي بوده و ربطي به فائده، تجارت، صنعت و مطلق فائده ندارد.؟

در جواب از اين استد لال بايد گفت:

   1ـ معني لغوي كلمه‌ي غنم در آيه مباركه آن قدر شفاف و آشكار است كه تمام انديشمندان، فقهاء، مفسرين، اهل لغت ازعامه وخاصه، شمول آن را بر مطلق فائده تاييد نموده اند و منكر آن نمي باشند. مطلوب ما هم همين است، كه آيه مباركه شامل تمامي منافع و غنائم گرديده وارباح مكاسب، تجارت و صنايع و... را در بر مي‌گيرد.

 مؤيد بر عموم و شمول آيه دو چيز مي تواند باشد:

اول: جمله «واعلموا »، آغاز آيه با كلمه‌ي بعث به علم و دانستن شروع شده  و مورد خطاب عموم مومنين مي باشد واين وسعت و شمول دارد ومربوط به مورد خاص نيست. (انًَ) درآیه كلمه‌ي تاكيد و بيانگر اهتمام و توجه خاص به امر مزكور بوده و اين حكم را معلق به (ما) موصوله نموده كه كلمه ي مبهم است. اين ابهام را باكلمه مبهم ديگري كه (شئي )باشد تفسير نموده كه خود بيان گر اين است، آيه عموم و شمول داشته و مفهوم كلمه‌ي شئي برتمام غنيمت ها و فائده هاي بدست آمده، استعمال مي شود. لذا عموم و شمول، موضوع اين حكم است واين اختصاصي به مورد خاص و غنائم جنگي ندارد.

علاوه براين كلمه‌ي« واعلموا» در آيات 28 ، 25 انفال و 1940 ، 223 ، 233 ، 244 بقره و 17 حديد و آيات زيادي ديگر قرآن به معني وسعت و شمول بكار رفته مقيد به زمان و مكان خاص نشده است. براين اساس آيه مورد بحث نيز عموم و شمول داشته ومربوط به زمان خاص و غنائم جنگي  نمي باشد.

دوم: كلمه (شئ) است كه شامل تمام منافع و فوائد است چه زياد باشد يا كم، در هر زمان و مكاني باشد و هر نوع استفاده را در بر مي‌گيرد، چه غنائم جنگي يا غير آن باشد.

 دوم ـ بعد از آنكه از معناي لغوي آيه عموم و مشمول دانسته شد، شان نزول آيه مخصص شده نمي تواند. بقول فقهاء ومفسرين، مورد نمي تواند مخصص عموم باشد، قرينه و شاهد بر تخصيص هم نداريم، لذا آيه بعموم و شمول خود باقي بوده وشامل تمام منافع و غنائم مي‌شود.

سوال ـ  مشتقات كلمه‌ي ( غنم ) در قرآن كريم چون آيات 69 انفال و 5 ، 19، 20 فتح؛ مربوط غنائم جنگي است، پس كلمه‌ي (غنم )در آيه مورد بحث مربوط به غنائم جنگي مي باشد.

 جواب ـ  گفتيم موضوع له و استعمال كلمه‌ي غنم بحسب لغت عام است، ونيز بيان گرديد مورد مخصص عموم شده نمي تواند، وائمه (ع) كه اهل لسان عرب و مفسر و ثقل اكبراند، در روايات زيادي كه در تفسير آ يه بيان كرده اند، استفاده عموم وشمول نموده اند كه در بخش روايات خواهد آمد. پس جاي براي اين سوال باقي نيست.

اشكال براستد لال:

اگر خمس به تمام منافع كسب چون تجارت و صناعت و... واجب بود، و آيه مباركه عموم و شمول داشت، چرا در زمان شخص پيامبر اسلام (ص) و خلفاء بعد از آن حضرت مانند زكات از مردم جمع آوري نشد ؟

 حال آنكه ازجمع آوري خمس بر منافع كسب هيچ اثري در احاديث و تاريخ تا زمان امام باقر (ع) وجود ندارد ؟

جواب:

   1ـ آیت الله خوئی فرموده: تبلبغ وبيان احكام الهي تدريجي بوده، لذا گرفتن خمس بر منافع كسب و مطلق فائده از زمان تشريع آن به تاخير افتاد تا در ظرف مناسب خود گرفته شود و اين هيچ ضرري به اصل تشریع خمس در عصر رسالت نمي رساند.

آیت الله محقق کابلی به این جواب آیت الله خوئی اشکال نموده که شما آیه 41 انفال را داری شمول نسبت به تمام فائده می دانید، چگونه می گوئید تبلیغ احکام خمس در عصر پیامبر اکرم (ص) صورت نگرفته است درحالی که به آیه مبارکه استدلال به وجوب خمس در زمان خود حضرت شده است.  

   2ـ اينكه زكات جمع آوري مي گرديد، براي آن است كه زكات حق فقراء مسلمين و براي مصالح عمومي مسلمين بوده، لذا پيامبر (ص) به جمع آوري آن امر نمود، تاحل مشكلات مسلمين شود. برخلاف خمس بر منافع تجارت، صنعت و... كه حق شخصي آن حضرت و اقرباء او بود.

در اين صورت فقط حضرت آن را مانند وجوبات ديگر چون نماز روزه و... وجويش را تبليغ كرده و جمع آوري آن را متوجه خود مردم نمود.  بخاطر فقر مسلمانان در صدر اسلام موقتا اقدام بجمع آوري آن نفرمود، زيرا اسلام نوپا، كه با انواع مشكلات جنگ، مهاجرت، غاارت اموال و... رو برو بود، ماليات هاي سنگين ممكن در روحيه‌ي آنها تاثير منفي مي‌گذاشت. لذا شخص پيامبر ( ص ) و علي بن ابيطالب (ع) موقتا اقدام به جمع آوري آن ننموده اند.

3ـ ما شواهد تاریخی زیاد داریم که از نظر اهمیت پیامبر اسلام(ص) همیشه خمس را درکنار نماز وروزه، هنگام اسلام آوردن توده های مردم به آنان ابلاغ می فرمود وقرائن که دربیان پیامبراکرم، نامه ها وسفارشات آن حضرت وجود دارد می رساند که هدف ایشان تنها غنائم جنگی نبوده است، بلکه خمس در منافع کسب نیز مد نظر بوده است. از آن جمله می توان به نامه ی حضرت به مردم بحرین اشاره کرد: «این نامه ی است از محمد فرستاده ی خدا به عبد الشمس بزرگ قبیله؛ شمارا به چهار چیز دستودمی دهم:

1ـ ایمان بخدا وشهادت به وحدانیت او، واینکه محمد فرستاده ی او است.

2ـ بر پا داشتن نماز

3ـ دادن زکوات

4ـ پرداخت خمس از غنیمت و مقصود از غنیمت بدو قرینه غنیمت جنگی نیست؛ اولاً، قبیله عبد الشمس از نظر قدرت و جسارت در جنگ درموقعیتی نبود که بواسطه جنگ وغلیه به کفار غنیمتی بدست آورند تاپیامبر ازآنها خمس غنائم جنگی را مطالبه کند. ثانیاً، تمام جنگها علیه کفار به اذن پیامبر(ص) واشراف اوبوده است وغنائم جنگی زیر نظر حضرت تقسیم و تخمیس می شد و دیگر نیازی نبود حضرت بگوید خمس غنائم جنگی را در کنار نماز وزکوات بگذارد و بعد ارشهادت بخدا وپیامبر وقبول فریضه نماز دستوردهد، بلکه بوضوح معلوم است منظور از خمس غنیمت تمام منافع ومکاسب درطول زمان وبرای هرفردی بوده است.